Cờ vua

Mục tiêu

Mục tiêu của cờ vua là chiếu hết vua của đối thủ. Chiếu hết nghĩa là vua đang bị chiếu (bị tấn công) và không còn nước đi hợp lệ nào giúp thoát khỏi thế chiếu.

Một trận cờ vua cũng có thể kết thúc hòa theo nhiều cách (ví dụ hết nước đi, hay còn gọi là pat). Các trường hợp này được giải thích ở phần sau của hướng dẫn.

Bàn cờ và cách xếp quân

Bàn cờ vua và tọa độ

Cờ vua được chơi trên bàn cờ 8×8 gồm 64 ô. Mỗi ô thường được gọi tên bằng một chữ cái (cột) và một chữ số (hàng):

• Cột: từ A đến H (từ trái sang phải, nhìn từ phía Trắng)
• Hàng: từ 1 đến 8 (từ dưới lên trên, nhìn từ phía Trắng)

Ví dụ tên ô: E2, A1, H8.

Thế cờ ban đầu (xếp quân)

Mỗi bên bắt đầu với 16 quân:

• 1 vua
• 1 hậu
• 2 xe
• 2 tượng
• 2 mã
• 8 tốt

Quân Trắng bắt đầu ở hàng 1–2, quân Đen ở hàng 7–8. Trắng đi trước.

Lượt và nước đi

Hai bên lần lượt đi. Mỗi lượt, bạn:

1. Chọn một quân
2. Đi quân đó đến một ô hợp lệ (hoặc ăn quân đối thủ nếu được phép)
3. Kết thúc lượt

Một nước đi chỉ hợp lệ khi đúng cách đi của quân đó và không để vua của bạn bị chiếu.

Thông thường, bạn ăn quân bằng cách đi vào ô có quân đối thủ đứng (trừ một số luật đặc biệt của tốt).

Cách đi của các quân

Mỗi hình minh họa dưới đây chỉ đặt một quân trên bàn cờ gần như trống để bạn thấy rõ cách đi của nó. Trong một trận thật, các quân khác có thể chặn đường (trừ mã, vì mã nhảy qua được).

Tốt

Tốt đi thẳng về phía trước (hướng về phía đối thủ).

• Tốt tiến 1 ô nếu ô đó còn trống
• Ở nước đi đầu tiên, tốt có thể tiến 2 ô nếu cả hai ô phía trước đều trống
• Tốt ăn quân theo đường chéo — 1 ô chéo lên bên trái hoặc bên phải

Minh họa: tốt ở E2

Các chấm xanh lá cho thấy những ô mà quân tốt này có thể đi tới ở nước đi đầu tiên.

Mã

Mã đi theo hình chữ “L”:

• Đi 2 ô theo một hướng (ngang hoặc dọc), rồi rẽ vuông góc thêm 1 ô
• Mã là quân duy nhất có thể nhảy qua các quân khác

Minh họa: mã ở D4

Đứng ở giữa bàn cờ, mã có thể tới được tối đa 8 ô.

Tượng

Tượng đi chéo, bao nhiêu ô cũng được. Suốt trận, tượng chỉ đi trên các ô cùng màu với ô xuất phát của nó và không thể nhảy qua quân khác.

Minh họa: tượng ở D4

Xe

Xe đi ngang hoặc dọc, bao nhiêu ô cũng được. Giống tượng, xe không thể nhảy qua quân khác.

Minh họa: xe ở D4

Hậu

Hậu kết hợp cách đi của xe và tượng — có thể đi ngang, dọc hoặc chéo bao nhiêu ô cũng được (nhưng không nhảy qua quân khác).

Minh họa: hậu ở D4

Vua

Vua đi 1 ô theo bất kỳ hướng nào — ngang, dọc hoặc chéo. Vua không được đi vào ô đang bị quân đối thủ tấn công.

Minh họa: vua ở D4

Các luật đặc biệt

Chiếu và chiếu hết

• Vua bị chiếu khi đang bị một quân của đối thủ tấn công.
• Bạn phải xử lý thế chiếu ngay lập tức — bằng cách di chuyển vua, chặn đường tấn công hoặc ăn quân đang chiếu.
• Chiếu hết nghĩa là vua đang bị chiếu và không còn cách hợp lệ nào để thoát. Trận đấu kết thúc và người chiếu hết giành chiến thắng.

Hết nước đi (hòa)

Nếu đến lượt mà bạn không còn nước đi hợp lệ nào, trong khi vua không bị chiếu, thì đó là thế hết nước đi — trận đấu hòa. Không bên nào thắng.

Nhập thành

Nhập thành là nước đi đặc biệt giúp bạn đưa vua vào góc an toàn và đưa xe ra hoạt động chỉ trong một lượt. Đây là nước đi duy nhất trong cờ vua mà hai quân cùng di chuyển một lúc.

Cách thực hiện: vua đi hai ô về phía một quân xe, rồi quân xe đó nhảy qua vua để sang ô bên kia.

Chỉ được nhập thành khi:

• Cả vua lẫn quân xe được chọn đều chưa di chuyển lần nào
• Không có quân nào đứng giữa vua và xe
• Vua hiện không bị chiếu
• Vua không đi qua hoặc dừng lại ở ô đang bị tấn công

Minh họa: sẵn sàng nhập thành cánh vua

Các ô giữa vua Trắng ở E1 và xe ở H1 đều trống, nên có thể nhập thành. Chấm xanh lá ở G1 cho biết vị trí vua sẽ đến.

Minh họa: sau khi nhập thành

Vua giờ đã an toàn ở G1, nấp sau hàng tốt, còn xe đã sang F1, nơi nó có thể tham chiến dọc theo các cột trung tâm.

Phong cấp tốt

Khi tốt đi đến hàng cuối cùng ở phía bên kia bàn cờ (hàng 8 đối với Trắng, hàng 1 đối với Đen), nó bắt buộc phải được phong cấp — đổi thành hậu, xe, tượng hoặc mã cùng màu. Phần lớn người chơi chọn hậu vì đó là quân mạnh nhất.

Bắt tốt qua đường

Bắt tốt qua đường (en passant, tiếng Pháp nghĩa là “khi đi ngang qua”) là một luật ăn quân đặc biệt của tốt. Luật này chỉ áp dụng trong một tình huống cụ thể:

1. Tốt của bạn đã tiến đến hàng 5 (đối với Trắng) hoặc hàng 4 (đối với Đen).
2. Một quân tốt của đối thủ ở cột bên cạnh tiến hai ô từ vị trí xuất phát, dừng ngay cạnh tốt của bạn.
3. Ở nước đi ngay sau đó (và chỉ nước đi đó), bạn có thể ăn quân tốt của đối thủ bằng cách đi chéo tốt của mình vào ô mà tốt đối thủ vừa bỏ qua.

Nếu không bắt tốt qua đường ngay lập tức, bạn sẽ mất cơ hội này.

Minh họa: cơ hội bắt tốt qua đường

Tốt Trắng ở E5 có thể ăn tốt Đen vừa tiến từ D7 lên D5. Chấm xanh lá ở D6 là ô ăn quân — dù không có quân nào đứng ở đó.

Minh họa: sau khi bắt tốt qua đường

Trắng đã đi tốt từ E5 chéo sang D6 và loại tốt Đen ở D5 khỏi bàn cờ.

Kết thúc trận

Một trận cờ vua kết thúc như thế nào

• Thắng khi chiếu hết
• Hòa do hết nước đi, lặp lại ba lần, không đủ quân để chiếu hết hoặc theo luật 50 nước
• Một người chơi cũng có thể chịu thua

Những câu hỏi thường gặp của người mới

Có được đi vào thế bị chiếu không?

Không. Mọi nước đi khiến vua của bạn bị chiếu đều không hợp lệ.

Quân cờ có nhảy qua quân khác được không?

Chỉ có mã mới nhảy qua được quân khác. Mọi quân còn lại đều cần đường đi trống.

Ăn quân như thế nào?

Phần lớn trường hợp, bạn ăn quân bằng cách đi vào ô có quân đối thủ. Riêng tốt ăn chéo về phía trước chứ không ăn thẳng.

Tóm tắt

Cờ vua xoay quanh việc kiểm soát không gian, phát triển quân và bảo vệ vua, đồng thời tạo ra các mối đe dọa với đối thủ. Hãy bắt đầu bằng việc học cách đi của từng quân, rồi tập trung vào những nguyên tắc cơ bản: phát triển mã và tượng, kiểm soát trung tâm và giữ an toàn cho vua.